نقش كلسيم در گياهان و علائم کمبود کلسیم
علي رغم آنكه خاك هاي زراعي كشور ما آهكي بوده و كلسيم يكي از فراوان ترين عناصر پوسته (6.3 درصد) را تشكيل مي دهد، ولي به دلايل متعدد من جمله حركت بسيار كند و دشوار در درون گياه مشكلاتي را براي درختان ميوه مخصوصاً ميوه هايي كه انبارداري مي شوند و نيز برخي از محصولات زراعي مانند توت فرنگي، گوجه فرنگي،هندوانه و …. ايجاد كرده است.
چه در گياهان زينتي (بريده)، سبزي ها، توت فرنگي،درختان ميوه و بعضي صيفي جات نظير هندوانه و گوجه فرنگي نياز كلسيم ميوه ها حداكثر منتقل گردد. براي انتقال كلسيم به طرف ميوه بايستي شرايط مديريتي و تغذيه اي مناسبي برقرار باشد. زيرا در گيلاه زيادي ازت، آب، پتاسيم و … باعث اختلال در جذب كلسيم به ميزان كافي توسط ميوه مي گردند.
بهترین کود کلسیم جهت رفع کمبود کلسیم
ترکیبی فوق العاده و اثر بخش
محصول شرکت امکس انگلستان
برای خرید کود کواد 14 امکس انگلستان اینجا کلیک کنید
نقش کلسیم در داخل سلول ها
در گياه بخشي از كلسيم به عنوان ماده ساختماني به شدت پيوند خورده و قسمت ديگر در ديواره سلول ها و سطح خارجي غشاي پلاسمايي به صورت قابل تبادل موجود مي باشد.
از طرف ديگر مقدار زيادي از كلسيم نيز ممكن است در واكوئل ها محصور شده و به همين دليل غلظت آن در سيتوزول خيلي پائين مي باشد. بدين علت كلسيم در آوندهاي ابكش و از طريق سيمپلاست نمي تواند حركت كند.
سئوال مهم اين است كه چرا علي رغم آهكي بودن اكثر خاك هاي زراعي ايران، برخي محصولات كشاورزي از قبيل هندوانه،گوحه فرنگي و صيفي جات عوارض فيزيولوژيكي ناشي از كمبود كلسيم را نشان مي دهند؟ در پاسخ به اين ستوال، علت را مي توان چنين توضيح داد كه حركت كلسيم در درون گياهان بسيار كند بوده و به دليل محصور شدن آن در واكوئل ها و غلظت پايين در سيتوزول حركت آن در درون گياه فقطاز طريق آوندهاي چوبي امكان پذير مي باشد.
نقش کلسیم در اندام های داخل سلولی
حداقل 60% کل کلسیم در دیواره سلولی گیاهان قرار دارد. افزایش مقادیر کلسیم دیواره سلولی به وسیله عمل تراوش سبب سفتی میوه می شود و به مقدار زیادی میوه را در مقابل میکرو ارگانیسم هایی که تلاش دارند با شکستن پکتین ها وارد میوه شوند محافظت می نماید. کلسیم موجود در محیط نیز میتواند باعث تسریع جذب یون مثبت پتاسیم در مقابل یون مثبت سدیم بشود. مهمترین اثر کلسیم در تنظیم فعالیت تنفسی گیاه است. میوه حاوی کلسیم کم ٬ سرعت تنفس خیلی بالایی دارد.
یعنی تنفس با غلظت کلسیم نسبت عکس دارد. افزودن منگنز باعث تسریع در تجمع کلسیم در برگ های سیب میگردد. در مقابل زمانی که کلسیم به اندازه کافی در غلظت بالایی در خاک وجود دارد ٬ افزودن منیزیم تجمع کلسیم را کاهش می دهد.
علائم کمبود کلسیم در هندوانه
کلسیم در برگ
كلسيم جذب شده به اين طريق در برگ ها تجمع يافته و به هنگام تجزيه برگي نيز، غلظت كلسيم در برگ ها در حد كفايت باشد ولي در تابستان كه هوا گرم تر مي شود و ميوه نيز درشت تر و نياز بيشتري به كلسيم دارد، تبخير از سطح برگ به مراتب بيشتر از سطح ميوه ها بوده و به همين دليل آن مقدار كمي از كلسيم كه توسط آوندهاي چوبي به ميوه مي رسيد نيز كاهش يافته و علي رغم بالابودن غلظت كلسيم در برگ ها (حتي بالاتر از غلظت بحراني و يا حد كفايت) ميوه دچار كمبود كلسيم مي شود.
غلظت كلسيم در برخي از گياهان حتي اگر به ده درصد وزن خشك نيز برسد، علائم مسموميت ايجاد نمي نمايد.
در سيب وگلابي به خاطر نگهداري آنها به مدت طولاني تر، تاثير مقدار كلسيم ميوه درحفظ كيفيت آن در طول انبارداري نمايان تر است.
به دليل نقش كلسيم در استحكام ديواره سلولي، ميوه هايي كه تجمع كلسيم در آنها بيشتر است، قابليت و طول عمر انبارداري در آنها افزايش مي يابد و در كشور ما يكي از علل مهم پايين بودن كيفيت ميوه و گل هاي بريده و در نتيجه پائين بودن خاصيت انبارداري آنها، كمي غلظت كلسيم در آنها مي باشد.
عوامل موثر در جذب کلسیم
1- وجود آمونیوم در ناحیه ریشه که باعث کاهش جذب کلسیم می گردد.
2- یون های منگنز که با انتقال کلسیم رقابت می کنند.
3- رشد سریع شاخه که رقابتی را در زمینه انتقال کلسیم میوه دارد.
عوامل کمبود کلسیم
مصرف كودهاي ازته فراوان و هرس شديد تاثير مضاعفي بر كمبود كلسيم مي گذارند. نسبت ازت به كلسيم (N/Ca) در ميوه بايستي در حدود 10 باشد و زماني كه اين نسبت برقررا باشد تقريباً هيچ عارضه اي مخصوصاً عوارض فيزيولوژييك (لكه تلخ،آردي شدن، پوكيدگي، اسكالد، آبكيزيدگي و …..) مطرح نمي باشد. ولي وقتي اين نسبت به بيشتر از 20 افزايش يابد (حتي با كلسيم برابر در هر دو نسبت) عوارض فيزيولوژيكي مشاهده مي گردد.
بين مقدار ازت برگ و ميوه ارتباط مستقيم وجود دارد . زيادي ازت حتي در آفت كيفيتي و رنگ پذيري نامناسب نيز بسيار موثر مي باشد اگر درصد ازت در برگ سيب از سه درصد تجاوز نمايد، به ازاء هر دو دهم درصد افزايش، از خاصيت رنگ پذيري سيب ها كاسته مي شود و نيز آزمايش ها نشان داده است كه هر چه درصد آب در ميوه سيب از حد طبيعي (84 درصد در سيب) فراتر رود، كيفيت و خاصيت انبارداري آن به مقدار قابل توجهي كاهش خواهد يافت.
علائم کمبود کلسیم در انار
تجمع کلسیم را در میوه ها به دو مرحله عمده می توان تقسیم نمود:
مرحله اول) جذب سریع کلسیم که 4 تا 6 هفته پس از اتمام گل ادامه دارد.
مرحله دوم) جذب کلسیم محدودتر شده و رشد میوه سریع تر و غلظت کلسیم کاهش می یابد.
باید در طول مرحله اول تمام اقدامات لازم را برای افزایش کلسیم انجام داد.
میزان کلسیم پایین در بافت میوه سبب می شود که میوه در طی مدت زمان نگهداری سریع تر نرم گردد و همچنین اسکالد و عوارض مربوط به دماهای پایین و پوسیدگی میوه نیز با سرعت بیشتری پیشرفت کند.
برای جلوگیری از لهیدگی و حفظ سفتی میوه محلول پاشی با کلسیم در 4 نوبت توصیه می گردد.
نوبت اول حداکثر 4 هفته بعد از اتمام گل و تکرار هر 14 روز و آخرین محلول پاشی 14 روز قبل از برداشت انجام می شود.
محلول پاشی با کلسیم قبل از برداشت با کاهش تولید اتیلن و تنفس، تاخیر در پیری را بدنبال داشته و طول عمر انبارداری را افزایش می دهد.
میوه های درشت خاصیت انبارداری ضعیفی دارند به دلیل کاهش سریع کلسیم در آنها و برعکس میوه های ریز که کلسیم بالایی دارند، عمر انبارداری بالایی نیز دارند.
علائم کمبود کلسیم در هندوانه
اثرات کمبود کلسیم روی گیاهان
هر زمان مقدار کلسیم میوه کمتر از 2/0 در صد باشد , به طور کلی پوسیدگی گلگاه بوجود می آید. همچنین , وقوع پوسیدگی گلکاه هنگامی افزایش می یابد که کود های دارای ازت , منیزیوم , پتاسیم , کلر زیاد و کلسیم پائین استفاده گردد.افزودن کود کلسیم دار و محلول پاشی آنها روی گوجه فرنگی در مزرعه و گلخانه به مقدار زیاد موجب کاهش شیوع پوسیدگی گلگاه می گردد. جذب کلسیم از خاک همبستگی زیادی با تشعشع خورشیدی و دمای سیستم ریشه دارد. حرکت کلسیم در داخل گیاه و تجمع آن در بافت ذخیره و میوه , به حرکت تعرقی آب مربوط می شود. کلسیم فقط در آوند چوبی حرکت می کند , که این یک حرکت یک طرفه از ریشه ها به اندام هوایی می باشد.
نحوه ایجاد کمبود کلسیم در گیاه
عوامل مانع تعرق مانند قابلیت استفاده کم آب , رطوبت نسبی بالا , محدودیت رشد ریشه , و دمای پائین می باشند. در اواخر فصل , کاهش نسبت سطح به حجم و تشکیل کوتین و موم بیشتر روی سطح بیرونی میوه اساسا” نفوذپذیری آب کاهش می یابد.در نتیجه , حرکت کلسیم به داخل میوه کاهش می یابد.
حرکت کلسیم به سوی میوه با گذشت فصل و افزایش عناصر متحرک آوند آبکشی مانند منیزیوم , پتاسیم , فسفر و ازت همراه با انتقال مواد فتوسنتزی کاهش می یابد.غلظت کلسیم در خاک 10 برابر غلظت پتاسیم می باشد . کلسیم در خاک با کارایی خیلی کمتر از پتاسیم توسط ریشه ها جذب می شود.کلسیم یک یون دو ظرفیتی است و با افزایش ظرفیت یون ها , جذب آنها کاهش می یابد.غلظت زیا د یون های یک ظرفیتی مانند پتاسیم , سدیم و امونیوم در خاک موجب کاهش جذب کلسیم می شوند.
علائم کمبود کلسیم در گوجه فرنگی
یون کلسیم برای توسعه و تقسیم سلول ضروری است.گیاهان دو لپه به کلسیم بیشتر از گیاهان تک لپه نیاز دارند.کاربرد برگی کلسیم یک بار در هفته در طی فصل رویش موجب افزایش سفتی میوه گوجه فرنگی می گردد. علائم کمبود کلسیم بد شکل شدن نقاط رویش , و پیرامون پهنک برگ جوان , توقف رشد , ایجاد بافت مرده در برگها و مرگ مریستم می باشد.کمبود کلسیم به تدریج موجب پیری زود رس و عدم تشکیل میوه می گردد.بذور حاصل از گیاهان دچار کمبود کلسیم قدرت جوانه زنی ضعیفی دارند.
کمبود کلسیم در دوره توسعه سریع سلول های میوه یک یا سه هفته بعد از تشکیل میوه شدید تر است. حداکثر سرعت رشد نسبی میوه گوجه فرنگی در 12 تا 15 روز بعد از گرده افشانی اتفاق می افتد. در این دوره توسعه سریع میوه , کلسیم برای جلوگیری از پوسیدگی گلگاه ضروری می باشد. شیوع بیشتر پوسیدگی گلگاه حدود هفته دوم بعد از گرده افشانی بوجود می آید.
برای جلوگیری از وقوع پوسیدگی گلگاه عرضه رطوبت کافی , اجتناب از کشت در خاک های شنی , برتری نیترات سودا(کربنات نیترات ) بر سولفات آمونیوم بهتر است.
گردآوری: شهریار رضایی، کارشناس گیاه پزشکی.
