بیماریهای گندم

گندم یک گیاه غلاتی با نام علمی Triticum است. این گیاه به عنوان یکی از مهم‌ ترین منابع غذایی در جهان شناخته شده و در بسیاری از نقاط جهان کشت می‌ شود.

مهم ترین استفاده از گندم در تولید آرد است که به عنوان مواد اصلی در تهیه نان، کیک، کلوچه، و سایر محصولات نانوایی استفاده می ‌شود. گندم در تولید بسیاری از فرآورده‌ های غذایی دیگر، از جمله ماکارونی، پلو، و غذاهای فراوری شده مورد استفاده قرار می‌گیرد.

گندم دارای ارزش غذایی بالا بوده و منبع خوبی از ویتامین ‌ها، مواد معدنی، و فیبر است. این گیاه علاوه بر بخش کشاورزی، در اقتصاد جهانی نیز نقش بسزایی ایفا می‌کند و به عنوان یکی از محصولات اصلی تأمین غذا در بسیاری از کشورها محسوب می‌ شود.

شرایط مناسب برای رشد گندم

خاک شنی و رسی عمیق با زهکشی خوب، برای رشد گندم مناسب است. اصولاً میزان عملکرد گندم در شرایط دیم (آبیاری با باران)، در خاک های ریز بافت بیشتر است. چون این قبیل خاک ها قادرند آب را بهتر و به مدت طولانی‌ تر در خود نگه دارند. اما در شرایط آبی (که کشاورز خود گیاه را آبیاری می‌کند)، معمولاً گندم، زیاد تحت تأثیر بافت خاک خود قرار نمی‌گیرد. گندم هم مانند سایر گیاهان نمی ‌تواند در خاک خشک جوانه بزند.

گندم بهاره به دلیل ذخیره شدن رطوبت زمستانی در خاک، همواره رطوبت مورد نیاز خود را دارد. اما رطوبت خاک گندم های پاییزه معمولاً فرایند جوانه‌ زنی را با مشکل مواجه می‌ نماید. اگر برای جوانه زنی یا رشد اولیه جوانه، خاک رطوبت کافی نداشته باشد بذرها ممکن است بپوسند یا در معرض صدمات ناشی از سرما قرار گیرند.

مناسب‌ترین تاریخ برای کاشت گندم در مناطق سرد به شرح زیر است:

• مناسب‌ترین زمان کشت در مناطق بسیار سرد کوهستانی، اواخر شهریور تا اوایل مهر و پیش از اولین بارندگی پاییز خواهد بود.
• در مناطق سردسیر بهترین زمان کشت، از ابتدای مهرماه تا ۲۵ مهر و پیش از اولین بارندگی پاییز خواهد بود.

آب و هوای مناسب برای رشد گندم

شرایط ایده آل برای رشد گندم، آب و هوای خنک در دوره رشد رویشی، آب و هوای معتدل در دوران تشکیل دانه و آب و هوای گرم و خشک در زمان برداشت محصول است؛ بنابراین در مناطقی که زمستان های سخت دارند، کشت گندم با مشکلاتی از قبیل سرمازدگی زمستانی مواجه می‌ شود.

سياهك آشكار گندم

سياهك آشكار گندم از جمله بیماریهای گندم در نواحي مرطوب يا نسبتاً‌ مرطوب است. اسپورهاي قارچ به وسيله باد از خوشه هاي آلوده به گل هاي سالم منتقل مي شوند. دانه هاي پودر سياه (اسپورهاي قارچ) در حرارت 25 ـ 20 درجه جوانه مي زنند. اين اسپورها از طريق خاك يا آلودگي سطحي بذر، بيماري را منتقل مي نمايند. گياهاني كه دير كاشته مي شوند كمتر از گياهاني كه پيش از موقع كشت شوند، از اين بيماري خسارت مي بينند. در مزارع ديركاشت به دليل درجه حرارت پايين، گندم جوانه مي زند در حالي كه قارچ در اين درجه حرارت نمي تواند رشد كند. در گندم هاي پاييزه، قارچ به صورت فعال يا نيمه فعال در ناحيه طوقه گندم مانده و در غلات بهاره به صورت غيرفعال در داخل بذر آلوده،زمستان گذراني مي كند.

علايم بيماري

سنبلچه هاي گياه آلوده، به رنگ قهوه اي زيتوني تيره در آمده و در نهايت با توده سياه اسپور همرنگ مي شوند.  اين علايم بعد از مرحله خوشه دهي آشكار مي شود. در اين مرحله توده هاي اسپور قارچ به وسيله پوسته ي نازكي محصور شده و اين پوسته قبل از برداشت يا  در مرحله درو محصول پاره شده و اسپورها در هوا پخش مي شوند.

 سياهك پنهان پاكوتاه گندم

اين بيماري جزء بیماری های گندم می باشد و ويژه مناطق سردسير و مرتفع است و باعث توقف رشد گياه ميزبان، كوتاه شدن شديد ساقه و پنجه زني فراوان مي شود. بعد از مرحله خوشه دهي گياه، علايم بارز بيماري، خود را نشان مي دهد.

 سنبله هاي آلوده داراي رنگ سبز مايل به آبي هستند و دانه هاي آنها نسبت به سنبله هاي سالم، بازتر مي شود. سنبله هاي آلوده به اين بيماري معمولاً‌ بلندتر و تراكم سنبلچه هاي آنها كمتر از سنبله هاي سالم است. دانه هاي آلوده به جاي رنگ زرد طلايي، داراي رنگ خاكستري مايل به قهوه اي هستند. شكل دانه آلوده شبيه دانه سالم اما كمي گردتر و كوچك تر است و با فشار دادن دانه، پودر سياه (اسپور قارچ) از آن خارج مي شود كه بوي ماهي گنديده مي دهد. اسپورها در زمان خرمنكوبي پخش شده و دانه هاي سالم و خاك را آلوده مي كنند.

قارچ عامل بيماري در شرايط آب و هوايي معتدل بر روي گندم هاي پاييزه به خوبي رشد مي كند.

سياهك هندي (سياهك ناقص)

علايم بيماري

سياهك برگي

اين بيماري گندم بر روي ارقام پاييزه و در مناطقي كه زمستان معتدل دارند، مشاهده مي شود. علايم بيماري به صورت نوارهاي خاكستري رنگ متمايل به سياه بر روي برگ و غلاف ديده مي شوند. بوته هاي آلوده اغلب كوتاه شده، برگ ها پيچ خورده و لوله مي شوند.

2- بیماری فوزاریوم سنبله گندم

این بیماری در ایران در سال 1371 از مناطق شمالی گزارش شد. قارچ عامل بیماری علاوه بر خسارت به محصول مایکوتوکسین هایی از جمله deoxynivalenol تولید می‌کند که خطری جدی برای سلامتی حیوانات و انسان می باشد. 

علائم بیماری:

اگر آلودگی اولیه از طریق بذر یاشد، گیاهچه ها ممکن است ازبین بروند و یا کوتاه بمانند. اما اگر آلودگی ازطریق بذر نباشد علائم بیماری به صورت  لکه های کوچک بیضوی شکل قهوه ای رنگ روی ریشه ها وغلاف برگ پایینی و یا میان گره زیر طوقه ظاهر می شود. اگر لکه ها زیاد باشند به هم پیوسته و قهوه ای یا سیاه می شوند. عامل بیماری برگ و خوشه و دانه را مورد حمله قرار میدهد.

3- زنگ‌

 زنگ‌ها به جنس پوکسينيا (Puccinia) تعلق دارند. شرايط محيطى مساعد براى گسترش اين بيمارى‌ها، آب و هواى خنک تا گرم مرطوب است. تشکيل پستول (Postule) يا حفره‌هاى قرمز رنگ و سياه‌رنگ خط ‌چين يا نقطه‌چين حاوى اسپورهاى توليد مثل در سطح ساقه‌ها، برگ‌ها‌، غلاف‌ها و گل‌هاى گياه از علائم کلى اين بيمارى‌ها است.

زنگ یکی  از مهمترين بيمارىهای گندم به‌شمار مى‌آيد؛ انواع زنگ عبارتند از: زنگ ساقه، زنگ برگ، و زنگ خطى يا نواري. هر يک از انواع بيمارى‌هاى زنگ خصوصيات عمومى مشترک دارد. آشنائى با مشخصات ويژهٔ آنها براى تشخيص هر يک از آنها مهم خواهد بود.      

 زنگ ساقه اين بيمارى در سطح ساقه ظاهر مى‌گردد و به همين دليل زنگ ساقه ناميده مى‌شود. عامل آن به جنس پوکسينيا و گونهٔ گرامينيس (graminis) تعلق دارد. 

زنگ نوارى زنگ نوارى که اغلب زنگ زرد ناميده مى‌شود بر اثر قارچ پوکسينيا استرى مورفيس (P. striimorfis) به‌وجود مى‌آيد و معمولاً بيشتر در مناطق جلگه‌اى خنک‌تر شايع است.

3-1- بیماری زنگ سیاه گندم

علایم بیماری:

زنگ سیاه عمدتا روی ساقه و غلاف برگ اثر می گذارد،اما ممکن است پهنک برگ،پوشه و ریشک ها نیز مورد حمله قرار می گیرد . پوستول ها یا جوشهای قارچ عامل بیماری باریک بیضوی دراز، موازی با محور طولی ساقه و غلاف برگ ظاهر می شود. ظرف مدت چند روز اپیدرمی که روی جوش ها را پوشانده ،پاره شده و به عقب می رود واز زیر آن توده های پودری که شامل اسپورهای قرمز رنگ پیدا می گردد. سپس در اواخر فصل و در مرحله تلیوم، تلیوسپورهای  سیاه رنگ پدید می آید.

3-2- بیماری زنگ قهوه ای گندم

این قارچ برای تکمیل چرخه زندگی خود به گیاهان زنده گندم یا میزبان های جایگزین نیاز دارد. فرآیند جوانه زنی به رطوبت بالا یا وجود طولانی مدت رطوب بر روی برگ و دمای بین 10 تا 30 درجه سانتیگراد (16 تا 22 درجه سانتیگراد بهینه است) نیاز دارد. در این شرایط جوانه زنی اسپورها می تواند در عرض 30 دقیقه از اولین تماس آنها با برگ صورت گیرد. مصرف زیاد کود نیتروژن شرایط مناسبی را برای این بیماری فراهم می کند. قارچ از طریق منافذ طبیعی روی برگ ها یا غلاف وارد گیاه می شود. این عامل بیماری زا میزبان های جایگزین متنوعی در خانواده غلات دارد.

علایم بیماری:

علائم در این بیماری به صورت جوش های قهوه ای و نارنجی رنگ و به هیچ وجه  مانند  زنگ  زرد  خطی  قرار  نمی گیرد  و مخصوصا  از  روی  همین  علایم  می توان  این  زنگ را از زرد  در  مزرعه  تشخیص  داد. ضمنا  اندازه  جوشها  بزرگتر می باشد.

3-3- بیماری زنگ زرد گندم

زنگ زرد گندم در شرایط آب‌وهوایی ملایم، سرد و خنک سریع‌تر گسترش می‌یابد و از سایر زنگ‌های گندم در بیماریهای گندم زودتر ظاهر می شود.

علایم بیماری:

زنگ زرد گندم در بهار معمولا زودتر از سایر زنگهای غلات ظاهر می شود. ابتدا روی برگهای جوان جوشهایی که محتوی اسپورهای بهاره زرد یا نارنجی رنگ هستند تشکیل می گردد. این جوشها گرد و حدود نیم میلیمتر طول دارند و به تدریج دست به دست هم داده و به صورت خطی یا نواری به موازات رگبرگها هر دو سطح برگ را فرا می گیرند.جوشهای مزبور علاوه بر برگ گاهی ممکن است روی غلاف خوشه، گلوم و گلومل بوته نیز ظاهر می گردد. 

در اواخر دوره رشد گندم مرحله تلیوم قارچ شروع شده و تلیوسپورهای یا اسپورهای پائیزه عامل بیماری که داخل جوش هائی سیاه رنگ قرار دارند، بیشتر در سطح تحتانی برگ ها روی خطوط کوتاهی تشکیل می شود.

4- سفيدک گندم

 اين بيمارى از جمله بیماریهای گندم می باشد که به‌وسيله قارچى به‌نام اريسف‌گرامينيس تريتى‌سيErysiphe graminis tritici به‌وجود مى‌آيد و در شرايط آب و هوائى خنک مى‌تواند در مزارع گندم شيوع يابد و زيان‌هاى قابل توجهى نيز به‌بار آورد. نشانه‌هاى بيمارى در سطح برگ‌ها، غلاف‌ها و اعضاء گل ظاهر مى‌شود.

5- بيماري آنتراكنوز غلات Graminicola anthracnose

تقريباً تمامي غلات دانه ريز ، ذرت ، سورگم و تعداد زيادي از گراسها به اين بيماري حساس هستند. علائم بيماري معمولاً روي قسمتهاي پاييني گياه ظاهر مي شود. علي رغم گسترش نسبتاً زياد بيماري ، ميزان خسارت و كاهش محصول شديد نيست .

قارچ عاملColletotrichum graminicola در مراحل اوليه آلودگي ، معمولاً هيچ گونه علامتي روي گياه مشاهده نمي‌شود . با پيشرفت بيماري ،حالت رنگ پريدگي در گياه به چشم مي‌خورد و گياه زودتر از موعد مقرر مي‌رسد (رسيدگي زودرس ) .